CÁC LOẠI SÂU HẠI CHÍNH TRÊN CÂY HỒ TIÊU VÀ BIỆN PHÁP PHÒNG TRỪ HIỆU QUẢ

Hình 1. Sâu hại trên cây hồ tiêu

Trong quá trình canh tác hồ tiêu, sâu hại là một trong những đối tượng gây ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng sinh trưởng, phát triển và năng suất của cây. Nhiều loài côn trùng chích hút hoặc đục phá thân, rễ không chỉ làm cây suy yếu mà còn tạo điều kiện cho các tác nhân gây bệnh xâm nhập. Vì vậy, việc nhận biết đặc điểm hình thái, tập tính gây hại và áp dụng các biện pháp phòng trừ phù hợp là rất cần thiết.

1. Bọ xít lưới (Elasmognathus nepalensis) hại cây tiêu  

•  Bọ xít lưới trưởng thành có màu đen, cơ thể có kích thước dài và rộng 15 x 7 mm
• Cánh dài quá bụng, mảnh lưng ngực trước kéo dài ra 2 bên và phình tròn ở phần đầu, nhìn giống như 2 cánh ngắn 
• Toàn bộ mặt lưng và cánh trước có cấu tạo lưới, vòi nằm sát mặt dưới của đầu và ngực
• Bọ xít lưới non có màu vàng nhạt, cơ thể mỏng hơn con trưởng thành. Hình thái giống con trưởng thành nhưng không có cánh 
• Bọ xít lưới thường xuất hiện vào đầu mùa mưa và kéo dài đến giữa mùa mưa, vào giai đoạn cây hồ tiêu ra gié hoa và quả non 
• Bọ xít lưới chích hút gié hoa, gié quả, lá non, làm các bộ phận này thâm đen, sinh trưởng và phát triển kém, thậm chí làm rụng gié, giảm tỉ lệ đậu quả, ảnh hưởng năng suất 

Biện pháp phòng trừ bọ xít lưới hại cây tiêu 

• Trồng với mật độ thích hợp
• Tạo hình để cây tiêu thông thoáng
• Làm cỏ trong vườn để xóa bỏ nơi trú ẩn của bọ xít lưới
• Cắt bỏ và tiêu hủy các bộ phận bị hại
• Sử dụng hoạt chất: Buprofezin + Fenobucarb, Imidacloprid, Lambda-Cyhalothrin + Thiamethoxam,.... phun vào tán và mặt dưới lá 

2. Rệp muội hại cây tiêu 

• Rệp muội là loài côn trùng có kích thước nhỏ, chiều dài khoảng 2–3 mm. Râu dầu tương đối ngắn
• Cơ thể có màu xanh, nâu bóng hoặc đen. Rệp non có màu nhạt hơn rệp trưởng thành.
• Có dạng có cánh hoặc không có cánh.
• Xuất hiện quanh năm nhưng rệp muội thường phát triển mạnh vào các đợt cây hồ tiêu ra đọt non, lá non và khi thời tiết khô và ít mưa 
• Chúng sử dụng vòi chích hút nhựa cây làm đọt và lá bị biến dạng, mô lá thâm đen, cây sinh trưởng kém.
• Trong quá trình gây hại, rệp thải ra chất bài tiết có hàm lượng đường cao,  là thức ăn cho nhiều loài kiến và tạo điều kiện cho nấm bồ hóng phát triển, làm giảm khả năng quang hợp và ảnh hưởng đến quá trình sinh trưởng của cây.
• Rệp muội là côn trùng môi giới lây truyền bệnh virus trên cây hồ tiêu 

Biện pháp phòng trừ rệp muội hại tiêu 

• Thường xuyên vệ sinh vườn tiêu.
• Loại bỏ các loại cỏ dại và cây ký chủ của rệp muội nhằm hạn chế nguồn lây lan.
• Bảo vệ và tạo điều kiện để các loài thiên địch phát triển: bọ rùa, ruồi ăn rệp, ong ký sinh,.... 
• Sử dụng hoạt chất: Abamectin, Cypermethrin,... 

Hình 2. Một số sâu hại gây hại trên cây hồ tiêu

3. Rệp sáp hại cây tiêu 

• Rệp sáp là loài côn trùng chích hút có cơ thể hình bầu dục hơi tròn, toàn thân phủ lớp bột sáp màu trắng
• Rệp sáp phát tán nhờ kiến, nước mưa, nước tưới, dụng cụ lao động

3.1 Rệp sáp giả hại cây tiêu 

• Rệp sáp giả gây hại cây hồ tiêu như sau: Rệp sáp giả 1 cặp đuôi ngắn; rệp sáp giả 1 cặp đuôi dài; rệp sáp giả 2 cặp đuôi dài; rệp sáp giả 4 cặp đuôi dài. 
• Rệp sáp xuất hiện quanh năm, nhưng gây hại chính vào lúc cây hồ tiêu ra lá non, chồi non, gié bông, gié quả,.... 
• Rệp sáp chích hút dinh dưỡng làm cho các bộ phận này không phát triển được. Khi cây hồ tiêu bị rệp sáp gây hại nặng, cây sẽ phát triển kém; lá bị vàng, rụng; gié bông, gié quả bị rụng; quả non bị rụng, hoặc lép. 
• Rệp sáp lây lan chủ yếu nhờ vào các loài kiến (kiến vàng chân cao, kiến đen…), cây hồ tiêu bị rệp sáp gây hại thường có nhiều kiến. Kiến ăn dịch của rệp sáp và mang rệp đi khắp nơi. Nếu rệp sáp nặng, tạo điều kiện cho nấm bồ hóng phát triển làm giảm quang hợp, ảnh hưởng khả năng đậu quả và chất lượng hạt hồ tiêu 

3.2 Rệp sáp giả vằn hại cây tiêu 

• Quanh cơ thể có nhiều sợi sáp mảnh. Giữa lưng có dải sáp dày hơn hai bên. Cuối bụng có một cặp tua sáp dài và lớn.
• Mỗi rệp cái có thể đẻ từ 300–400 trứng.
• Rệp sáp giả vằn xuất hiện quanh năm, nhưng gây hại chính vào mùa khô, khi thời tiết nóng ẩm.
• Rệp sáp giả vằn thường chích hút chồi non, lá non, lá bánh tẻ (thường xuất hiện ở mặt dưới lá cây hồ tiêu), gié hoa, gié quả, thân, cành. Khi cây bị gây hại nặng lá vàng, cây sinh trưởng kém.  

Biện pháp phòng trừ rệp sáp giả và rệp sáp giả vằn hại cây tiêu 

• Vệ sinh đồng ruộng để hạn chế sự lây lan của rệp sáp. 
• Thường xuyên theo dõi và kiểm tra phát hiện rệp sáp, nhất là đối với các vườn hồ tiêu đã bị rệp sáp gây hại nặng vụ trước.
• Cắt bỏ các cành nhánh bị rệp sáp gây hại nặng, thu gom và tiêu hủy. 
• Phun nước lên cây đối với các cây, cành bị hại nhẹ. 
• Sử dụng một trong các hoạt chất như Abamectin; Azadirachtin; Matrine; Alpha - cypermethrin; Spirotetramat... 

3.3 Rệp sáp hại rễ hại cây tiêu 

• Rệp sáp hại rễ thường xuất hiện vào cuối mùa mưa và gây hại nặng trong mùa khô. Rệp sáp hại rễ thường chích hút thân ngầm và rễ của cây hồ tiêu, tạo vết thương để nấm xâm nhập và làm thối rễ
• Thường rất khó phát hiện triệu chứng trên thân lá khi cây hồ tiêu bị rệp gây hại ở mức độ nhẹ. 
• Cây bị hại nặng thì sinh trưởng kém, lá vàng, còi cọc, sau đó cây rụng hết lá và chết.
• Rệp sáp thường tấn công vào cổ rễ tiếp giáp với mặt đất trước, sau đó di chuyển đến các rễ ngang và rễ chính. Trên thân ngầm và rễ cây hồ tiêu có rệp sáp chích hút thường bị thâm đen hoặc thối.
• Khi rệp sáp gây hại nặng thường có những vùng u lớn bao xung quanh thân hoặc rễ, bên trong lớp măng xông có rất nhiều rệp sáp. Lớp măng xông này sẽ bảo vệ rệp không bị tác động bởi các điều kiện ngoại cảnh, vì thế khi rễ cây hồ tiêu đã có măng xông ở rễ thì rất khó diệt rệp.

Biện pháp phòng trừ rệp sáp hại cây tiêu 

• Không trồng tái canh hồ tiêu ngay trên các vùng trồng hồ tiêu bị rệp sáp hại rễ nặng trước đó 
• Thường xuyên kiểm tra vườn hồ tiêu để phát hiện và tiêu diệt rệp sáp hại rễ sớm. 
• Vệ sinh đồng ruộng để phá nơi trú ngụ của rệp sáp, kiến. 
• Sử dụng hoạt chất: Abamectin; Azadirachtin; Matrine; Emamectin benzoate; Saponin; Alpha - cypermethrin; Spirotetramat, Dimethoate, Imidacloprid... 

4. Sâu đục thân hại cây tiêu 

Trên cây hồ tiêu hiện ghi nhận hai nhóm sâu đục thân phổ biến thuộc hai họ khác nhau.

4.1 Sâu xén tóc hại cây tiêu 

• Con trưởng thành: dài khoảng 10,5–11,5 mm, rộng khoảng 4 mm. Đầu màu nâu sẫm, thân màu nâu đất, râu ngắn hơn chiều dài cơ thể.

• Ấu trùng: có màu trắng trong, phát triển qua nhiều tuổi, ấu trùng tuổi cuối dài khoảng 13mm

• Nhộng: dạng nhộng trần, dài 12.5 – 14mm

• Thường gây hại ở phần trên của thân và nhánh cây hồ tiêu. Tỷ lệ cây hồ tiêu bị hại và mật độ sâu đục thân xén tóc thường lớn hơn sâu đục thân vòi voi 2 - 3 lần.

• Sâu đục thân xén tóc có thể đục một hoặc nhiều cành trên cây hồ tiêu, do vậy có thể làm lá vàng, héo, khô cành hoặc khô cả cây.

• Thân, cành cây hồ tiêu bị hại thường dễ gãy ngay ở đốt có sâu đục vào. Khi chẻ thân, cành cây hồ tiêu ra thường thấy có sâu đục thân ở các dạng ấu trùng, nhộng hoặc con trưởng thành. Con trưởng thành có thể cắn cả chùm bông, chùm quả. Dẫn đến hiện tượng rụng bông, quả, làm giảm năng

4.2 Sâu vòi voi hại cây tiêu 

• Con trưởng thành màu nâu đen, có vòi dài cong xuống vuông góc với thân, dài khoảng 4,6–5 mm (kể cả vòi).

• Ấu trùng dài khoảng 6–6,5 mm. màu trắng ngà, thân cong hình chữ C.

• Nhộng có kích thước tương đương hoặc lớn hơn con trưởng thành, khi mới hóa nhộng có màu trắng ngà.

• Thời điểm gây hại quanh năm. Đối với ấu trùng phát triển mạnh vào mùa mưa. Sâu trưởng thành phát triển mạnh vào cuối mùa mưa.

• Thường gây hại ở phần trên của thân và nhánh cây hồ tiêu. Ngoài ra có thể tấn công trên cành non, nhánh non và ngọn cây hồ tiêu.

• Sâu non khi đục vào các đốt của chồi, thân tạo thành lỗ nhỏ; làm chồi, thân cây bị héo, phần ngọn bị gãy hoặc chết cây.  âu đẻ trứng vào đốt thân sẽ làm phần mô xung quanh chuyển màu và biến thành màu đen sau vài giờ

Biện pháp phòng trừ sâu đục thân hại cây tiêu 

• Tạo hình, tỉa cành để cây hồ tiêu phát triển cân đối.

• Diệt con trưởng thành bằng tay hoặc dùng bẫy đèn vào đầu mùa mưa.

• Thường xuyên kiểm tra vườn hồ tiêu để phát hiện và phòng trừ kịp thời

• Cành, cây bị khô héo do sâu đục thân cần cắt bỏ, chẻ thân cành bị hại để giết các ấu trùng, nhộng, sâu trưởng thành và tiêu hủy các bộ phận bị sâu đục thân gây hại để hạn chế sự lây lan.

Hình 3. Một số sâu hại gây hại trên cây hồ tiêu

5. Sâu ăn lá hại cây tiêu 

5.1 Câu cấu hại cây tiêu 

• Xuất hiện quanh năm nhưng thường gây hại vào giai đoạn cây ra lá và chồi non. Câu cấu xanh thuộc nhóm côn trùng ăn tạp, chúng tấn công nhiều loại cây trồng.
• Câu cấu trưởng thành ăn các lá non, đọt non, gié hoa, gié quả non. Trên lá khi gây hại thường làm khuyết lá (cả lá và gân lá từ mép lá trở vào)

Biện pháp phòng trừ câu cấu hại cây tiêu 

• Vệ sinh vườn, tạo hình để cây thông thoáng. Bảo vệ các loài thiên địch. Kiểm tra vườn cây thường xuyên, khi mật độ ít có thể bắt bằng tay, bằng vợt.
• Có thể sử dụng thuốc BVTV khi mật độ câu cấu cao

5.2 Bọ nâu (bọ dừa nâu, bọ hũ) hại cây tiêu 

• Bọ nâu trưởng thành thuộc họ cánh cứng, có màu nâu, cơ thể hình bầu dục, có chiều dài 7 - 11 mm. Ấu trùng có màu trắng sữa, mình uốn cong hình chữ C, dài 12 mm.
• Thường xuất hiện vào giai đoạn cây hồ tiêu ra lá non, nhất là các tháng mùa khô và đầu mùa mưa. Thường ăn lá và làm lá thủng lỗ chỗ, trên cây hồ tiêu giai đoạn kiến thiết cơ bản hay bị bọ nâu gây hại hơn giai đoạn kinh doanh.

Biện pháp phòng trừ bọ nâu hại cây tiêu 

• Bảo vệ thiên địch bắt mồi. Khi mật độ thấp có thể soi đèn vào ban đêm và bắt bằng
  tay và tiêu diệt. Dùng bẫy đèn để bắt.
• Có thể sử dụng thuốc BVTV khi mật độ bọ nâu cao

6. Mối (Coptotermes spp.) hại cây tiêu 

Hình 4. Mối gây hại trên cây hồ tiêu

• Mối thường xuất hiện vào mùa khô, trên các vườn có tàn dư thực vật nhiều nhưng không có cỏ dại
• Mối thường gây hại chính ở phần vỏ của thân cây, các cành gần gốc cây tiêu và phần thân ngầm, rễ hồ tiêu.
• Ngoài ra mối còn tấn công ở những phần nứt trên thân cây.
• Khi mối tấn công vào phần vỏ thân cây sẽ thấy có lớp đất bám vào thân cây tạo thành đường, lớp đất này dễ dàng tách ra bằng tay.
• Khi mối tấn công vào rễ và thân ngầm cây hồ tiêu rất khó nhận biết.
• Khi cây bị gây hại nhẹ thì cây sinh trưởng kém. Trường hợp bị nặng, cây bị suy kiệt do không hút được nước làm lá bị vàng, rụng, cây có thể bị chết.
• Khi mối gây hại rễ và thân ngầm sẽ tạo các vết thương. Thân và gốc cây hồ tiêu khi bị mối gây hại nặng có thể gãy đổ.

Biện pháp phòng trừ mối hại cây tiêu 

• Trước khi trồng mới và trong quá trình chăm sóc vườn cây phải vệ sinh đồng ruộng, loại bỏ tàn dư thực vật quanh gốc cây hồ tiêu. Cày bừa đất, rải vôi, thu gom rễ và tiêu hủy.
• Phá bỏ tổ mối trong vườn hồ tiêu.
• Sử dụng một trong các loại thuốc sau: Al-pha Cypermethrin…

7. Kết luận

Hình 5. Tổng hợp một số sâu hại trên cây hồ tiêu

Quản lý sâu hại trên cây hồ tiêu cần được thực hiện theo hướng phòng là chính, kết hợp giữa biện pháp canh tác, vệ sinh đồng ruộng và theo dõi thường xuyên. Việc phát hiện sớm các đối tượng gây hại như rệp muội, rệp sáp, rệp sáp giả vằn hay sâu đục thân sẽ giúp hạn chế thiệt hại, giảm áp lực sâu bệnh và góp phần nâng cao năng suất, chất lượng hồ tiêu.

Nguồn: Tham khảo (Sâu Bệnh hại hồ tiêu và biện pháp phòng trừ - Viện Khoa Học Nông Nghiệp Việt Nam, Trung Tâm Khuyến Nông Quốc Gia) 

Liên hệ tư vấn: Zalo OA Dona Sài Gòn